Ég skil ekki, og legg þessvegna undir mig Rússland og snjóinn

Á maður ekki að skrifa til að bjarga heiminum?

Skrifa fyrir mennskuna, gæskuna, til að leita að tilgangi lífsins, búa hann til finnist hann ekki, og hver geri það með sínum hætti: af mýkt, fegurð, heillandi, fallegum, óþægilegum, grimmum sögum; skrifa til þess að hugga, strjúka varlega yfir sár, skrifa til að rífa plástrana af sömu sárum, til að gera tilveruna bærilegri, til að trufla, spyrja erfiðra, ágengra spurningar, skrifa til að ögra og til að breyta heimsmyndinn; breyta orðunum í vögguvísur, í gamlan sálm, skrifa í leit að Guði, skrifa til að ganga á hólm við Guð, til að reka djöfullinn úr manninum, svæla hann út úr sínum dimmu, ömurlegu vistarverum innra með okkur; sá sem skrifar, á hann ekki að vera herskip, flugmóðurskip, kafbátur, skriðdreki, hljómsveit, þrettándi postulinn, fimmti bítillinn, sex kossar, sjö halastjörnur, áttunda undur veraldar?

Verðum við ekki að sýna fram á að án skáldskapar er engin mennska, samhyggð, engin meðlíðan, og að ekkert komi í þeirra stað, að án mennsku, samhyggðar og meðlíðanar, breytumst í gervigreind, derhúfu Trumps, skyrtu Pútíns, fasistakveðju Musk, hatur Netanyahus.

Ég held að það sé einhvernveginn þannig.

Ég á við; að einhvernveginn þannig myndi ég svara væri ég spurður, til hvers, afhverju, skrifar þú, hvað ásækir þig á meðan þú skrifar?

En ég geng einnig út frá því að við þeim spurningum séu til mörg svör, og eigi að vera það, verði að vera það; hugsanlega jafn mörg og höfundar heimsins. Þótt ég voni að strengurinn í þulunni hér að ofan titri þar hjá flestum.

En – vitaskuld kemur margt annað inn í, ótalmargt, því sé manneskjan flókin smíð, þá er skáldskapurinn völdundarsmíð með fleiri dyrum en hægt er að telja; dyr sem aukinheldur færast í sífellu úr stað, þannig að þú veist í raun aldrei fyrir víst hvar þú kemur inn í skáldskapinn, enn síður hvaðan þú skreppur út úr honum. Enginn höfundur hefur lifað sama lífinu, og allt sem hann lifir hlýtur á einn eða annan hátt að hafa áhrif á hann. Höfundur sem fæðist og elst upp á Gaza hlýtur ósjálfrátt að horfa öðruvísi á heiminn en sá sem fæðist og elst upp í Tel Aviv; sá sem fæðist í fátækt, jafnvel örbigð, sér heiminn öðruvísi en sá sem fæðist og elst upp í umhverfi þar sem fjárhagslegt óöryggi, ógnir stríðs eða hrakmenna, hafa sjaldan beðið handan við næsta horn.

Og loks er það metnaðurinn – hjá honum er tæpast hægt að líta. Hann er allstaðar undir og yfir hjá öllum listamönnum, þó í margskonar mynd.

Það getur verið metnaðurinn að gera betur en áður, yfirstíga sjálfan sig.

Metnaðurinn að skrifa betur en aðrir, að skrifa metsölubók, að vinna til verðlauna, að láta krýna sig hrósi, vera á allra vörum, að þú verðir lesinn eftir 100 ár, verðir skær, lýsandi stjarna á himni bókmenntanna.

Metnaður er tvíeggjað orð og hugtak; og orðabókin mín gefur upp þessi sex samheiti:

Kapp, álit, heiður, sómatilfinning, metnaðargirnd, dramb.

Fyrstu fjögur af sex eru jákvæð, hvaðan sem á þau er litið, fimmta hallast yfir í það neikvæða, en það sjötta, dramb – það er eiginlega blótsyrði. Harður dómur, lýsing á manneskju sem er hugsanlega tilbúin að fórna mennskunni fyrir frama; reiðubúin að semja við djöfulinn, eða þá gervigreindina, til að skrifa eða semja meistaraverkið. Selja sál sína.

En metnaðurinn er mikilvægur, og getur verið fallegur, án hans doði, án hans svefn, leiðindi, metnaðarlaus manneskja lætur auðveldlega að stjórn, lætur stjórna sér, hún er draumur ofbeldismanna.

Metnaðurinn að bjarga heiminum.

Það er líklega hlálegt að tala með þessum hætti, barnalegt, maður fer hjá sér. Nema það beri vitni um dramb.

Og hefur þrátt fyrir það ósjaldan verið mitt ósjálfráða svar við spurningunni ofangreindu, hvers vegna skrifar þú, hvað er það sem sækir að þér.

Þannig – og til að fyrirbyggja misskilning; þegar ég segist vilja bjarga heiminum með verkum mínum – þá er ég ekki að segja að ég telji mig þess megnugan, þess verðugan, að bækur mínar séu slík tíðindi að þau geti, að þau muni hafa áhrif á gang heimsmála, gott ef ekki snúning himinhnatta, alls ekki. Ég geri ég mér fulla grein fyrir því að skáldsögur sem ljóð, og áhrif þeirra, eru mjög sjaldan þær sprengjur á yfirborði mannslífsins sem breyta gangi mála; samt er ég þess fullviss, samt er það fyrir mér jafn óbifanleg staðreynd og afstæðiskenning Einsteins, að bókmenntir búi yfir óskiljanlegju afli.

Krafturinnn sem vex í draumum Napóleons, orti pólska skáldið Adam Zagajewski:

og segir honum að leggja undir sig Rússland og snjóinn

er líka í ljóðunum

en afar kyrr.

Ég hef alltaf, frá því að ég man eftir mér, trúað á þetta afl; þennan kraft sem getur orðið til við efnasamruna orða og ímyndunarafls. Trúað því að hann geti bifað heiminum, hreyft við honum; að eitt ljóð geti verið þúfan sem veltir skriðdrekum. En, já, vissulega er það rétt og ísköld staðreynd, að ljóð, skáldsögur eða leikrit komast mjög sjaldan á forsíðufréttir heimsblaða, eru sjaldan fyrsta frétt sjónvarps- og útvarpsstöðva. Ég efast til að mynda um að nokkur sjónvarpstöð hafi byrjað fréttatímann, á því að fara með upphafsorð ljóðsins Köttur í auðri íbúð eftir Wislövu Szymborsku:

Að deyja,

slíkt er ekki hægt að gera ketti.

Jafnvel þótt þessar ljóðlínur myndu án efa kveikja fleiri hugsanir, tilfininngar og kenndir í vitund áhorfandns en flest annað sem borið hefði fyrir viðkomandi þá viku, þann mánuð.

Saga mannsins, það er ekki saga staðreynda, heldur tilfinninga og kennda; maðurinn er fyrst og síðast tilfinningavera. Og hvað eru bókmenntir annað en það; tilfinningaviðbrögð höfunda við heiminum og þeirra lífi?

Saga mannsins er saga tilfinninga; og í ljósi þess er hin fræga setning Descartesar – ég hugsa, þessvegna er ég til – eiginlega firra. Sorglegur eða sláandi misskilningur á því hvað það er að vera manneskja. Því fyrir utan það að maðurinn er fyrst og síðast tilfiningavera, flestar hugsanir viðbragð við þeim, þá vitum við ekki, og höfum satt að segja ekki hugmynd um, hvað það er að hugsa; hvernig hugsanir verða til. Bækur og tónlist, þær eru ekki hugsun, heldur tilfinningar, grunur, kenndir, óvissa, viðbragð við þeirri staðreynd, þeim grun, að við skiljum ekki heiminn, ekki Guð, ekki dauðann, ekki tímann.

Ég skil ekki, þessvegna er ég til.

Og núna, þegar fáránleikinn virðist ætla að taka völdin í stórum hluta heimsins, þegar sú skipan sem við höfum búið við síðustu 80 ár eða svo, liggur úti í skurði eins og brotið baðkar, hröpuð þyrla, þegar lygin, fordómarnir, yfirgangurinn og ofbeldið eru kosin til æðstu embætta, verða forsetar, ráðherrar eða hershöfðingjar, þá er skáldskapurinn kannski sá eini sem getur ekki bara skilgreint það, heldur dregið það fram, afhjúpað. Eða er til beittari, fáranlegri, óþægilegri lýsing á því sem nú er að gerast en í tæplega 70 ára leikverki Ionescos, Nashyrningunum?

Ein snjallasta lýsing bókmennta á fasismanum, popúlismanum, frjálshyggjunni og öðrum skyldum hreyfingum, kenningum og kerfum sem stefna ævinlega að því að útrýma fjölbreytni, meðlíðan, samúð; mennsku. Leikverk sem er sláandi, óþægileg, og afhjúpandi lýsing á því hvernig það ljóta, grimma og ofsalega sem slær okkur í fyrstu sem eitthvað hræðilegt, sem þú fyrirlítur, vilt alls ekki láta tengja þig við; hvernig það getur með hægðinni, eftir því sem því eykst ásmegin, orðið að slíku afli að enginn getur, vill eða þorir að reyna standast það; þannig að það sem í gær var talið vitna um mannvonsku, grimmd, algeran skort á samúð og réttlæti, er í dag orðið sjálfsagt, það er normið, og verður svo sjálfsagt á endanum að þeir sem reyna að hamla eða sporna gegn því, verða úthrópaðir, ef ekki hundeltir, og smurðir rógi.

Hefur þetta verk Ionescos, frá því að það var samið, átt brýnna erindi en á okkar dögum; en kemst samt ekki á neinar forsíður blaða, er aldrei fyrsta frétt. Og ekkert blað, engin sjónvarpsstöð spyr í örvæntingu: Hvenær kemur Woland hans Búlgakovs til að refsa okkur?

Til hvers ég skrifa, hvað er það sem sækir á mig, hvað er það sem stýrir því í hvaða áttir ég fer?

Ég segi það aftur, segi það af barnalegri þrákelkni: það er löngunin til að koma heiminum til bjargar, og honum þarf að bjarga.

Ég vil, ég óska þess, að bækur mínar, orð mín, setningar, músíkin í skáldsögum mínum og ljóðum, snerti það djúpt við þeim sem lesa að það breyti einhverju. Hafi áhrif til góðs. Strjúki yfir sár, huggi, græti lesandann, ögri hugsunum hans, tilfinningum, skapi ókyrrð, veki spurningar, efasemdir, gleðji, að mín verk bætti við víddum við heiminn; stækki hann.

Dramb. Kannski. En vonandi ekki.

Og ég mun sjálfsagt áfram svara með þessum hætti, aðspurður, hvervegna skrifar þú?

Veit samt að með því er ég að einhverju leyti að koma mér undan spurningunni, og þá vegna þess að mig grunar, þykist vita, að ef ég ætlaði í raun og sann að svara út í hörgul og ekki fela neitt, hvað það sé sem drífi mig áfram sem höfund, sem ásækir mig, stjórni því eða stýri í hvaða átt ég fari, að þá kæmist ég varla hjá því, að beina sjónum að mínu innra lífi, að minni fortíð, að minni persónu.

En það er einfaldlega eitthvað í mér sem þá hikar, ef ekki andæfir.

Gott og vel; öll reynsla mótar manneskjuna, og hefur áhrif á hvað þú gerir sem rithöfundur, hvernig þú gerir það, um hvað þú skrifar, hvernig þú skrifar um það. Enda hefur það verið margoft sagt, gott ef ekki sannað, að afgerandi reynsla í æsku, sé einhver slík reynsla til staðar, hafi mótandi áhrif á þig, breyti þér, fylgi þér allt þitt líf, hafi áhrif á það hvernig þú upplifir sjálfan þig, umhverfið, veröldina. Og sértu skáld, sértu rithöfundur, þá segir það sig sjálft að slík reynsla hlýtur að lita það sem þú skrifar.

Ég veit ekki hversu mikið mín æska, mitt líf, mín reynsla, hefur mótað mín verk. Eða, jú, kannski veit ég það.

Ég missti móður mína þegar ég var tæplega sex ára. Þá hafði hún barist við krabbamein í ein þrjú ár.

Sú barátta og stöðug nærvera sjúkdómsins, hefur örugglega litað og mótað mína bernskudaga, þótt ég muni það ekki. En ég skynja það, og það leitar stöðugt upp meðan ég skrifa: Þegar það sem ég skil ekki, veit varla af, streymir upp úr djúpunum og inn í orðin.

Þótt ég hafi komist til vitundar sem höfundur á mektardögum póstmódernismans, og vitaskuld sótt sitt lítið af hverju þangað, í það alvöruleysi, það pönk, það óþol, hef ég samt ævinlega litið á mig sem barn módernsismans; að ég hafi verið alinn upp af honum. Faðir minn, gæti ég því aðspurður svarað, jú, mikið rétt, það er módernisminn.

Og margir módernistar höfðu nánast skömm á því að nota sitt eigið líf sem efnivið í skrifum sínum, í stað þess að vinna úr þeim fjöllum sem reynsla mannkynsins er; og kannski er þarna ein af ástæðunum fyrir því ég hef sjaldan kært mig um nefna mína æsku, og þar sem þar gerðist, sem mikinn áhrifavald, kannski afgerandi; að hafa misst móður mína ungur. Að það hafi verið mitt lífsins áfall, dauði hennar líkastur kjarnorkusprengju innra með mér, ég ætíð lifað og skrifað í geislavirkni hennar.

Ekki viljað, ekki kært mig um að tala um það, draga það fram, beina athyglinni að því, og þá ekki síst vegna þess að ég hef óttast að það myndi á einhvern hátt skyggja á það sem ég er að skrifa um; að margur lesandinn myndi ósjálfrátt fara að leita að mér í textanum, leita að minni reynslu, og að sú leit gæti skyggt á þá mikilvægu og fagnaðarríku staðreynd, að bókmenntir eru það mikla afl sem þær eru vegna þess að þær lýsa reynslu mannkynsins, ekki einnar manneskju. Að það er bókin og hennar heimur sem skiptir máli, höfundurinn er ekki neitt, hann má eiga sig, hann er bara statíf sem einhver getur hengt hattinn sinn á.

Það sagt – þá get ég vitaskuld ekki neitað því að allt sem ég hef lifað, þau högg sem ég hef hlotið, sú ást sem ég hef fengið að kynnast, þeir fiskar sem ég hef slægt og saltað, kýr sem ég hef mjólkað, sementspokar sem ég hef lyft, vinir sem hafa fallið í skuggana, verið gleyptir af þeim, allir og allt það sem ég hef misst, allt það sem ég hef fengið; hefur sannarlega haft, hefur og mun hafa, stöðug áhrif á það sem ég skrifa.

Það er stundum sagt að til séu tvennskonar höfundar, þeir sem skrifa um sjálfan sig, sitt líf, vinna út frá öllu því sem þeir hafa upplifað, verk þeirra því ævinlega sjálfsævisöguleg í einhverjum skilningi; síðan hinir sem sækja efnið sitt út fyrir sig sjálfa, þeirra eigið líf þar fjarri, situr fyrir utan meðan þeir skrifa sín verk.

Allar skilgreiningar á skáldsakp eru einföldun, ná aldrei utan um hann allan, fjarri því eiginlega, en sumar hafa þó, eins og þessi, eitthvað til síns máls. Og horfi maður til hennar, þá grunar mig að ég tilheyri báðum hópunum, en um leið hvorugum. Ég hef til þessa sent frá mér 15 skáldsögur, og það er erfitt fyrir mig að mótmæla því að minnst sex þeirra hafa með skýrum hætti vaxið uppfrá mínu lífi, mínum dögum og minningum, þar séu þræðir sem liggja mjög samsíða atvikum míns eigins lífs; og síðan tvær skáldsögur að auki sem beinlínis spruttu upp frá innri og ytri átökum í lífi mínu – þau átök urðu einskonar hreyfiafl þeirra skáldsagna; eru ósýnilega aflið í djúpum þeirra.

Og síðan verð ég líklega að gangast við því að nokkrar af skáldsögum mínum hverfast með einum eða öðrum hætti um þann prívat heimsendi blóðs míns sem lát móður minnar var.

En samt er það þannig að þegar lesandinn tekur upp bók eftir mig, þá skiptir líf mitt engu máli, aburðir þess, tilfinningar mínar eða minningar. Það er bara eitthvað sem ég á við mig sjálfan, því ef bók er svo bundinn höfundi sínum að hún getur vart andað án hans, þá er hún ekki alvöru skáldskapur: og mér mistekist hrapalega að skapa heim sem er stærri en ég sjálfur, stærri en allt sem ég lifað og hugsað. Heim sem er, jú, að einhverju leyti byggður á sjálfum mér, því sem ég hef reynt, en það er heimur þannig unninn, þannig skrifaður, þannig skapaður, að ég sjálfur eyðist, hverf, og skipti ekki lengur máli; eftir stendur nýr heimur, ný veröld, ný vídd sem lesandinn gengur inn í, og kynnist þar vonandi bæði sjálfum sér og veröldinni á einhvern hátt, með einhverjum hætti, upp á nýtt.

Að vera skáld er að skapa eitthvað sem er stærri en það sjálft. Skapa heim sem, hversu mikið sem sú veröld er byggð á lífi, tilfiningum, minningum skáldsins, þarf með engum hætti á því að halda. Byggt á lífi skáldsins, samt óháð því lífi. Þú skrifar ég, og sá ég ert hugsanlega að einhverju leyti þú sjálfur, en um leið eitthvað allt annað. Þú skrifar ég og með því þurrkar þú sjálfan þig út og skapar það sem er stærra og meira og mikilvægara í staðin.

Allt þetta hefur þér hlotnast, yrkir Jorge Luis Borges á einum stað, eftir að hafa talið upp atburði og úr lífi sínu: Stjörnur, brauð, austurlensk og vesturlensk bókasöfn, neglur sem vaxa um nótt, landamæri Brazilíu og Úrúguay, hestar og morgnar, eintak af Grettissögu, algerbru, dagar þéttbýlli en Balzac og ilmur af hunangsblómi. Allt þetta hefur þér hlotnast, segir hann en bætir síðan við, fullur örvæntingar:

Til einskis var höfunum sóað á þig, til einskis

sólinni sem undrandi augu Whitman litu

þú hefur kastað árunum á glæ, árin hafa kastar þér á glæ,

og ennþá ennþá hefurðu ekki skrifað ljóðið.

Það er þessi lína sem bíður mín hvern morgun þegar ég vakna, hún situr á rúmstokknum, hún sest við hlið mína í auða sætið í lestinni, flugvélinni, muldrar í blóði mínu þegar ég hleyp, þegar ég drekk bjór, þegar ég hlæ, þegar ég er dapur, þegar ég glaður; ennþá, ennþá, hefurðu ekki skrifað ljóðið, söguna, þú verður að halda áfram, vertu landamæri Brazilíu og Úrúguay, vertu algebra, dagar þéttbýlli en Balzac, vertu næturhiminn og hafsins djúp, vertu efasemdir Jesús í Getsemane, vertu ávöxturinn sem Eva sleit af trénu og leysti þannig mennskuna úr viðjum, vertu ilmur af hunangsblómi, vertu logn, vertu skafrenningur á íslenskum heiðum, vertu það sem skiptir máli, vertu truflun, vertu það sem ofbeldismenn hata, helst óttast, vertu það sem strýkur myrkur dauðans af andliti móður þinnar, og þá kannski, kannski hefurðu ekki kastað árunum á glæ, þá kannski hafa árin ekki kastað þér á glæ.

Þá kannski hefur þú náð því að lifa og yrkja ljóðið áður en þögnin hremmir þig.